Người ta đã thấy rõ mối liên quan chặt chẽ giữa khẩu phần của mẹ (đặc biệt là năng lượng của khẩu phần) với mức tăng cân và cân nặng của con khi sinh. Nếu khẩu phần có mức năng lượng thấp dẫn tới tăng cân thấp sẽ có nguy cơ đẻ con cân nặng dưới 2500g. Điều đó có nghĩa là khi có thai, người mẹ cần phải chú ý ăn uống bồi dưỡng để đảm bảo mức tăng cân trung bình là 10 kg. Số cân này sẽ giúp bà mẹ khi sinh con đạt trung bình 3 kg, giúp mẹ có đủ mỡ dự trữ góp phần tạo sữa cho con bú. Năng lượng trong khẩu phần phụ nữ có thai (theo nhu cầu là 2550 Kcal) nhiều hơn khi không có thai (2200 Kcal) là 350 Kcal. Tuỳ hoàn cảnh của mỗi gia đình, bà mẹ có thể ăn thêm 2 bát cơm mỗi ngày là đã đưa vào cơ thể thêm 300Kcal, hoặc thêm củ khoai, bắp ngô, quả trứng, đậu, vừng, lạc, rau, quả chín. Nếu có điều kiện ăn thêm thịt, cá, sữa …
Tuy vậy, khi có thai nên kiêng uống bia rượu, thuốc lá, thức ăn quá mặn, giảm bớt gia vị như ớt, hạt tiêu …
Khi bà mẹ có thai được khám toàn thân và khám thai:
Khám toàn thân:
Cân bà mẹ để theo dõi sự tăng cân của mẹ trong suốt thời kỳ thai nghén. Đếm mạch, đo huyết áp, nghe tim phổi, thử nước tiểu để phát hiện những bệnh toàn thân, đặc biệt như cao huyết áp, phù, albumin nước tiểu để có những chỉ dẫn cụ thể và theo dõi liên tục của bác sĩ, tránh tai biến sản khoa.
Khám thai:
Đo chiều cao tử cung, đo vòng bụng, sờ nắn để đánh giá phát triển của thai, nghe tim thai (từ 4 tháng rưỡi đã nghe được tiếng tim thai). Vào thời kỳ thai 3 tháng cuối, khám thai sẽ chẩn đoán được vị trí ngôi thai, tiên lượng cuộc đẻ.
Trong một số trường hợp, nếu cần thiết có thể thăm dò thai nghén bằng siêu âm để biết tình trạng thai, nước ối, vị trí rau.
Tình trạng dinh dưỡng của mẹ trong quá trình mang thai được biểu hiện qua mức tăng cân. Mức tăng cân của mẹ có liên quan chặt chẽ tới cân nặng của trẻ khi sinh. Mẹ tăng cân ít có nguy cơ đẻ con nhẹ cân dưới 2500g (đẻ non hoặc là suy dinh dưỡng bào thai).
Mức tăng cân phụ thuộc vào chế độ ăn uống, lao động, nghỉ ngơi của bà mẹ và tình trạng dinh dưỡng của mẹ trước khi có thai.
Phụ nữ Việt Nam cần đạt mức tăng cân trong thời gian mang thai 9 tháng khoảng từ 10 – 12 kg.
Trong đó: 3 tháng đầu tăng 1 kg, 3 tháng giữa tăng 4 – 5 kg và 3 tháng cuối tăng 5 – 6 kg. Nếu 3 tháng giữa tăng dưới 3 kg và 3 tháng cuối tăng dưới 4 kg thì người mẹ cần tăng cường ăn uống bồi dưỡng và nghỉ ngơi. Ngược lại, nếu tăng cân quá mức đặc biệt là trong 3 tháng cuối nếu mỗi tháng tăng quá 2 kg hay mỗi tuần tăng trên 1 kg thì không tốt, thường là dấu hiệu bệnh lý như phù, cao huyết áp, bà mẹ phải đi khám để có những can thiệp kịp thời.
Khi mang thai, đi khám thai là việc làm cần thiết để người mẹ biết được sức khoẻ của mẹ có đảm bảo tốt cho sự phát triển của con hay không và biết cách tự chăm sóc sức khoẻ bản thân để có các can thiệp kịp thời. Ví dụ: thai nhỏ do ăn uống kém thì người mẹ cần ăn uống tốt hơn. Hoặc người mẹ có biểu hiện phù thì cần phải ăn nhạt và đi thử nước tiểu v.v..
Trong suốt thời kỳ mang thai, phụ nữ có thai nên khám thai càng nhiều càng tốt, nếu không có điều kiện thì nên khám thai ít nhất là 3 lần, 3 tháng 1 lần.
Lần 1: khám thai trong 3 tháng đầu.
Mục đích: xác định có thai hay không, thai bình thường hay bệnh lý như chửa trứng, chửa ngoài dạ con vì giai đoạn này là giai đoạn hình thành thai nhi, có ảnh hưởng quyết định đến cả cuộc đời đứa trẻ.
Lần 2: khám thai trong 3 tháng giữa.
Mục đích: theo dõi sự phát triển của thai và phát hiện được sớm các biểu hiện bất thường. Nếu mẹ bị mắc bệnh từ trước như bệnh tim, bệnh thận, bệnh cao huyết áp thì các biểu hiện sẽ nặng lên, đồng thời phát hiện xem thai phát triển có bình thường không.
Lần 3: khám thai trong 3 tháng cuối.
Mục đích: nhằm tiên lượng cuộc đẻ, đặc biệt về phía người mẹ cần phải phát hiện sớm nhiễm độc thai nghẽn thông qua đo huyết áp, thử nước tiểu và xem có phù hay không để điều trị kịp thời.
Khi có thai nên làm những công việc vừa phải, hoạt động nhẹ nhàng, không nên làm việc quá nặng nhất là trong những tháng cuối tránh đẻ non.
Nghỉ ngơi là việc cần thiết cho bà mẹ và thai nhi. Trong tháng cuối trước khi đẻ, bụng to nhanh, người mẹ đi lại khó khăn, đồng thời cũng là tháng thai nhi tăng cân nhanh, tốt nhất nên nghỉ trước khi đẻ 1 tháng và làm những công việc nhẹ nhàng, có lợi cho cả mẹ và con.
Tập thể dục nhẹ nhàng hoặc đi bộ rất cần cho người mẹ có thai vì giúp cho tinh thần được sảng khoái, tuần hoàn lưu thông, người mẹ ăn ngủ được, nhưng phải tập đúng mức theo bài tập dành cho người mẹ khi có thai.
Uốn ván, đặc biệt là uốn ván rốn sơ sinh là một bệnh nặng do thần kinh trung ương bị nhiễm độc bởi độc tố của trực khuẩn uốn ván (Clostridium tetani). Vi khuẩn xâm nhập qua rốn. Trẻ bị uốn ván rốn dễ bị tử vong do co giật, co cứng toàn thân, dễ ngừng thở, ngừng tim.
Đề phòng uốn ván rốn cho trẻ sơ sinh bằng cách tiêm phòng uốn ván cho mẹ là một biện pháp an toàn và có hiệu quả. Trong thời kỳ có thai, nên tiêm 2 lần, khoảng cách giữa 2 lần tiêm ít nhất 1 tháng. Đối với bà mẹ có thai chưa lần nào tiêm phòng uốn ván, thì tốt nhất nên tiêm mũi thứ nhất khi có thai từ tháng thứ 3 đến tháng thứ 5 và mũi thứ 2 từ tháng thứ 6 đến tháng thứ 7. Mũi thứ 2 cần tiêm trước khi sinh 2 tuần lễ. Khi có thai lần sau chỉ cần tiêm nhắc lại 1 mũi ở bất kỳ tháng nào, nhưng phải tiêm trước khi sinh 2 tuần lễ.
Phụ nữ có thai 3 tháng cuối nếu có biểu hiện mệt mỏi, nhức đầu, phù chân là các triệu chứng bất thường, cần phải đi khám ngay. Biểu hiện bệnh lý muộn hay gặp ở giai đoạn này là nhiễm độc thai nghén với các triệu chứng điển hình là: huyết áp cao, protein nước tiểu và phù.
Vì vậy, 3 tháng cuối cần được khám thai thường xuyên, ít nhất 1 lần mỗi tháng và tháng thứ 9 ít nhất 2 lần để tiên lượng cuộc đẻ.
Vitamin A là một vi chất dinh dưỡng rất cần thiết đối với phụ nữ có thai. Một số kết quả nghiên cứu cho thấy khi người mẹ có thai bị thiếu vitamin A có nguy cơ cao đẻ non tháng, hoặc đẻ con có cân nặng thấp. Vì vậy cần đáp ứng đủ nhu cầu vitamin A cho người mẹ khi mang thai, nhu cầu vitamin A cần đưa vào cơ thể là 600 mcg/ ngày. Ở Việt Nam, lượng vitamin A trong khẩu phần của phụ nữ có thai ăn vào hàng ngày còn thiếu một nửa so với nhu cầu. Để phòng chống thiếu vitamin A trong thời kỳ này, phụ nữ có thai cần tăng cường sử dụng các thức ăn nguồn động vật (thịt, cá, trứng, sữa) và các thức ăn giàu các chất tiền vitamin A (được gọi là beta caroten) có trong các thức ăn nguồn thực vật như các loại lá màu xanh thẫm (rau ngót, rau muống, rau rền, rau bí…), quả chín có màu vàng da cam như đu đủ, xoài, mít, hồng hoặc quả củ có màu đỏ, vàng da cam như cà chua, bí đỏ, khoai lang nghệ… Bữa ăn đa dạng, phong phú các thực phẩm không những cung cấp vitamin A cho cơ thể mà còn cung cấp các chất dinh dưỡng khác đáp ứng được nhu cầu dinh dưỡng còn thiếu ở phụ nữ có thai.
Việc uống vitamin A cần thận trọng. Nếu nghi ngờ thiếu vitamin A thì uống liều nhỏ hàng ngày từ 500 đến 1000 đơn vị vitamin A hoặc 10.000 đơn vị/ ngày kéo dài trong 2 tuần.
Tuyệt đối không được uống vitamin A liều cao (từ 100.000 đến 200.000 đơn vị của chương trình phòng chống bệnh thiếu vitamin A đã và đang triển khai ở Việt Nam) dễ gây dị dạng thai nhi.
